🧪 نام آزمایش : Lipoprotein (a)
لیپوپروتئین (a)
📌 توضیح کلی آزمایش
لیپوپروتئین (a) که با نماد Lp(a) نشان داده میشود، یک نوع لیپوپروتئین خاص و ژنتیکی است که از دو بخش اصلی تشکیل شده است : یک ذره شبیه به لیپوپروتئین با چگالی کم (LDL) و یک پروتئین منحصر به فرد به نام آپولیپوپروتئین (a) که با یک پیوند دیسولفیدی به آپولیپوپروتئین B-100 متصل شده است . ساختار این مولکول شباهت زیادی به پلاسمینوژن (پروتئین دخیل در لخته شدن خون) دارد که تصور میشود دلیل خاصیت آتروترومبوتیک آن باشد. برخلاف کلسترول LDL که تحت تأثیر سبک زندگی و رژیم غذایی قرار میگیرد، سطح Lp(a) در خون بیش از ۹۰٪ توسط عوامل ژنتیکی تعیین میشود و در طول زندگی فرد نسبتاً ثابت میماند. اندازهگیری Lp(a) یک عامل خطر مستقل، ژنتیکی و مهم برای بیماریهای قلبی-عروقی آترواسکلروتیک (ASCVD)، از جمله حمله قلبی، سکته مغزی و تنگی دریچه آئورت محسوب میشود . آزمایش آن برای شناسایی افرادی که به دلیل سطوح بالای ارثی این لیپوپروتئین در معرض خطر بیشتری هستند، ضروری است.
📌 کاربردهای بالینی آزمایش
- ارزیابی ریسک قلبی-عروقی : اندازهگیری Lp(a) به عنوان یک مارکر برای بهبود طبقهبندی ریسک در افرادی که در معرض خطر متوسط یا بالا برای بیماریهای قلبی-عروقی هستند، توصیه میشود .
- بررسی سابقه خانوادگی قوی : در افرادی که سابقه خانوادگی قوی از بیماری زودرس قلبی یا سکته مغزی دارند، بدون وجود عوامل خطر سنتی (مانند کلسترول بالا، فشار خون بالا، دیابت)، آزمایش Lp(a) برای بررسی علت ژنتیکی این افزایش ریسک انجام میشود .
- ارزیابی در بیماران مبتلا به هیپرکلسترولمی فامیلی (FH) : سطح بالای Lp(a) در بیماران مبتلا به FH شایع است و خطر کلی ASCVD را به طور قابل توجهی افزایش میدهد. اندازهگیری آن به مدیریت دقیقتر ریسک کمک میکند .
- پیگیری در بیماران با سطوح بالای قبلی : برای ارزیابی مجدد بیمارانی که قبلاً سطوح بالای Lp(a) در آنها شناسایی شده است.
- بررسی تنگی دریچه آئورت : سطح بالای Lp(a) با افزایش خطر تنگی دریچه آئورت کلسفیه مرتبط است.
⚙️ فیزیولوژی و مکانیسم آزمایش
Lp(a) در کبد ساخته شده و وارد جریان خون میشود. عملکرد فیزیولوژیک دقیق آن هنوز به طور کامل شناخته نشده است، اما نقش آن در ترمیم بافتها و التهاب مطرح است. پاتوفیزیولوژی مضر آن به دو طریق اصلی اعمال میشود : اولاً، به دلیل داشتن بخش LDL، میتواند در دیواره عروق رسوب کرده و به تشکیل پلاکهای آترواسکلروتیک کمک کند (خاصیت آتروژنیک). ثانیاً، بخش آپولیپوپروتئین (a) آن به دلیل شباهت ساختاری به پلاسمینوژن، میتواند با فرآیند تجزیه لختههای فیبرینی (فیبرینولیز) تداخل کرده و باعث افزایش تمایل به تشکیل لخته (خاصیت ترومبوژنیک) شود. آزمایش Lp(a) معمولاً با روشهای ایمونوتوربیدیمتری یا ایمونونفلمتری روی نمونه سرم ناشتا انجام میشود و نتایج به صورت میلیگرم در دسیلیتر (mg/dL) یا نانومول در لیتر (nmol/L) گزارش میشود .
🚨 علائم بالینی مرتبط با سطح غیرطبیعی Lp(a)
سطح بالای Lp(a) به خودی خود هیچ علامتی ایجاد نمیکند. این وضعیت به عنوان یک عامل خطر خاموش عمل میکند. علائم زمانی ظاهر میشوند که عوارض ناشی از آن، مانند تصلب شرایین یا ترومبوز، به مرحله بالینی برسند. این علائم میتوانند شامل موارد زیر باشند :
- علائم آنژین صدری یا حمله قلبی : درد یا ناراحتی در قفسه سینه، تنگی نفس، درد در فک، گردن، کمر یا بازوها.
- علائم سکته مغزی : ضعف ناگهانی یا بیحسی در صورت، بازو یا پا (به ویژه در یک طرف بدن)، گیجی، مشکل در صحبت کردن یا درک گفتار، مشکل در بینایی، سرگیجه، سردرد شدید.
- علائم تنگی دریچه آئورت : تنگی نفس، خستگی، تپش قلب، غش، درد قفسه سینه.
- بیماری شریان محیطی : درد، گرفتگی یا بیحسی در پاها هنگام راه رفتن (لنگش متناوب).
🔬 آزمایشهای مکمل
- پانل چربی (Lipid Panel) : شامل کلسترول تام، LDL-C ، HDL-C و تریگلیسیرید. از آنجا که کلسترول موجود در Lp(a) در اندازهگیری معمول LDL-C محاسبه میشود، ممکن است تفسیر LDL-C را دچار خطا کند .
- آپولیپوپروتئین B (ApoB) : برای ارزیابی تعداد کل ذرات آتروژنیک.
- پروتئین واکنشی C با حساسیت بالا (hs-CRP) : به عنوان یک مارکر التهابی.
- بررسی سابقه خانوادگی و ژنتیک : برای شناسایی الگوی ارثی.
- آزمایشهای تصویربرداری : مانند سونوگرافی کاروتید، سیتی آنژیوگرافی عروق کرونر برای ارزیابی میزان آترواسکلروز.
🧍♂️ ضرورت تشخیص زودهنگام
تشخیص زودهنگام سطوح بالای Lp(a) از این جهت حیاتی است که به پزشک و بیمار امکان میدهد تا استراتژیهای تهاجمیتری برای کاهش سایر عوامل خطر قلبی - عروقی که قابل اصلاح هستند (مانند LDL-C بالا، فشار خون بالا، سیگار کشیدن، دیابت) اتخاذ کنند. با شناسایی این عامل خطر ژنتیکی، میتوان از بروز یا پیشرفت آترواسکلروز و عوارض ترومبوتیک آن تا حد زیادی پیشگیری کرد. همچنین، آگاهی از این وضعیت میتواند منجر به غربالگری اعضای درجه یک خانواده شود.
⏳ عوارض تشخیص دیرهنگام
تشخیص دیرهنگام یا عدم شناسایی Lp(a) بالا به این معناست که فرد برای سالها در معرض یک عامل خطر مهم و کنترلنشده قرار داشته است. این امر میتواند منجر به تسریع روند آترواسکلروز و بروز زودرس و شدید حوادث قلبی - عروقی مانند انفارکتوس میوکارد (حمله قلبی) و سکته مغزی شود. همچنین میتواند منجر به نیاز به مداخلات تهاجمیتر مانند آنژیوپلاستی یا جراحی بایپس عروق کرونر در سنین پایینتر شود. عوارضی مانند تنگی علامتدار دریچه آئورت نیز میتواند کیفیت زندگی را به شدت کاهش دهد.
🔺 عواملی که باعث مثبت کاذب یا افزایش سطح میشوند
سطح Lp(a) عمدتاً ژنتیکی است و تحت تأثیر عوامل محیطی و دارویی به ندرت تغییر میکند. با این حال، برخی شرایط میتوانند باعث تغییرات جزئی شوند :
- بیماریها : نارسایی مزمن کلیه، سندرم نفروتیک.
- کمبود هورمونی : کاهش شدید استروژن پس از یائسگی ممکن است باعث افزایش شود.
- داروها : برخی داروها مانند استروئیدهای آنابولیک، تیروکسین و فنیتوئین ممکن است سطح آن را تغییر دهند (اگرچه این تغییرات معمولاً چشمگیر نیستند).
- التهاب و عفونتهای حاد : ممکن است به عنوان یک واکنش فاز حاد، سطح آن به طور موقت افزایش یابد.
🔻 عواملی که باعث منفی کاذب یا کاهش سطح میشوند
- داروها : برخی داروها مانند نیاسین (با دوز بالا)، استروژن خوراکی، تاموکسیفن و مهارکنندههای PCSK9 میتوانند سطح Lp(a) را به میزان محدودی (معمولاً ۲۰-۳۰٪) کاهش دهند. این کاهش ممکن است منجر به تفسیر نادرست از سطح پایه واقعی فرد شود. الکل همچنین ممکن است سطح آن را کاهش دهد.
- شرایط بالینی : بیماری کبدی پیشرفته (سیروز) به دلیل کاهش تولید کبدی میتواند سطح Lp(a) را کاهش دهد.
- نمونهگیری و جابجایی : همانطور که در منابع ذکر شده، نمونههای با همولیز شدید یا ایکتر شدید ممکن است رد شوند . تاخیر در سانتریفیوژ یا نگهداری نامناسب میتواند بر دقت تأثیر بگذارد.
- عدم ناشتایی : اگرچه برای Lp(a) به اندازه سایر لیپیدها حیاتی نیست، اما مصرف غذاهای چرب بلافاصله قبل از آزمایش میتواند بر نتایج تأثیر بگذارد.
📚 منابع
- Mayo Clinic Laboratories. "LPALD - Overview : Lipoprotein (a) and Low-Density Lipoprotein Cholesterol, Serum"
- Mayo Clinic Laboratories. "CRMP1 - Overview : Cardiovascular Risk Marker Panel, Serum"
- Fatica EM, et al. "Measuring the contribution of Lp(a) cholesterol towards LDL-C interpretation." Clin Biochem. 2020
- Willeit P, et al. "Low-density lipoprotein cholesterol corrected for lipoprotein (a) cholesterol, risk thresholds, and cardiovascular events." J Am Heart Assoc. 2020