🧪 نام آزمایش :  Phenylalanine (Blood Spot Test)
آزمایش فنیل‌آلانین با  نمونه خون خشک شده (Heel Prick / DBS)        

📌 توضیح کلی آزمایش
آزمایش Phenylalanine (Blood Spot Test) یکی از مهم‌ترین آزمایش‌های غربالگری نوزادان است که برای اندازه‌گیری سطح اسیدآمینه فنیل‌آلانین در خون انجام می‌شود. این آزمایش عمدتاً با هدف تشخیص زودهنگام فنیل‌کتونوری (PKU) و سایر اختلالات متابولیسم فنیل‌آلانین طراحی شده است. نمونه‌گیری به‌صورت چند قطره خون از پاشنه پای نوزاد و خشک‌شده روی کاغذ فیلتر (Dried Blood Spot) انجام می‌شود. تشخیص زودهنگام افزایش فنیل‌آلانین برای پیشگیری از آسیب‌های غیرقابل برگشت عصبی حیاتی است.

📌 کاربردهای بالینی آزمایش
•   غربالگری نوزادان برای PKU  کلاسیک و خفیف
•   تشخیص سایر اختلالات متابولیسم فنیل‌آلانین (مانند BH4 deficiency)
•   پایش پاسخ به رژیم غذایی کم‌فنیل‌آلانین در بیماران PKU
•   بررسی علت تأخیر تکاملی، تشنج یا عقب‌ماندگی ذهنی نامشخص
•   غربالگری جمعیتی طبق برنامه‌های ملی سلامت نوزادان
•   افتراق PKU از هیپرفنیل‌آلانینمی گذرا

⚙️ فیزیولوژی و مکانیسم آزمایش
فنیل‌آلانین یک اسیدآمینه ضروری است که به‌طور طبیعی توسط آنزیم Phenylalanine Hydroxylase (PAH) در کبد به تیروزین تبدیل می‌شود. این واکنش نیازمند کوفاکتور تتراهیدروبیوپترین (BH4) است.
در PKU، به دلیل نقص آنزیم PAH یا کمبود BH4، فنیل‌آلانین در خون تجمع می‌یابد و مسیرهای فرعی متابولیسم فعال شده و متابولیت‌های سمی تولید می‌شوند که به مغز آسیب می‌زنند.
اندازه‌گیری فنیل‌آلانین در نمونه خون خشک معمولاً با روش‌های Tandem Mass Spectrometry (MS/MS) یا فلورومتری انجام می‌شود.

🚨 علائم بالینی مرتبط با سطح غیرطبیعی  Phenylalanine
•  نوزادان (در صورت عدم تشخیص زودهنگام):
 
طبیعی در بدو تولد
 بروز تدریجی عقب‌ماندگی ذهنی
 تشنج
 تأخیر تکامل حرکتی و گفتاری

•  کودکان و بزرگسالان درمان‌نشده:
 IQ
پایین
 اختلالات رفتاری (بیش‌فعالی، اوتیسم‌مانند)
 بوی کپک یا موش در ادرار و عرق
 پوست و مو روشن (کاهش ملانین)
 اگزما و بثورات پوستی

•  در بارداری  (Maternal PKU) :
 
میکروسفالی جنین
 نقایص قلبی
 تأخیر رشد داخل رحمی

🔬 آزمایش‌های مکمل
•  Phenylalanine / Tyrosine ratio
•  Tyrosine (Blood)
•  PKU (Urine)
•  آزمایش BH4 loading
•  آنالیز ژنتیک ژن PAH
•  آمونیاک (در افتراق اختلالات متابولیک)
•  Tandem MS برای سایر خطاهای متابولیسم اسیدهای آمینه

🧍‍♂️ ضرورت تشخیص زودهنگام
تشخیص PKU در روزهای اول زندگی امکان شروع فوری رژیم غذایی کم‌فنیل‌آلانین را فراهم می‌کند و از آسیب‌های شدید و دائمی مغزی جلوگیری می‌شود. نوزادانی که پیش از بروز علائم درمان می‌شوند، می‌توانند رشد شناختی طبیعی داشته باشند.

⏳ عوارض تشخیص دیرهنگام
•  عقب‌ماندگی ذهنی غیرقابل برگشت
•  تشنج‌های مقاوم به درمان
•  اختلالات شدید رفتاری
•  ناتوانی تحصیلی و اجتماعی
•  در زنان : خطر شدید برای جنین در بارداری‌های آینده

🔺 عواملی که باعث مثبت کاذب یا افزایش سطح می‌شوند
•  نمونه‌گیری زودتر از 24 ساعت پس از تولد
•  تغذیه با پروتئین بالا یا تغذیه وریدی (TPN)
•  نارس بودن نوزاد
•  استرس متابولیک، عفونت
•  اختلالات کبدی
•  کمبود کوفاکتور BH4

🔻 عواملی که باعث منفی کاذب یا کاهش سطح می‌شوند
•  نمونه‌گیری خیلی زود قبل از شروع تغذیه
•  انتقال خون قبل از نمونه‌گیری
•  مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها یا رقیق شدن نمونه
•  خطای نمونه‌گیری یا نگهداری نامناسب  Blood Spot
•  PKU خفیف یا هیپرفنیل‌آلانینمی گذرا

📚 منابع
•  Nelson Textbook of Pediatrics  Inborn Errors of Metabolism
•  UpToDate  "Phenylketonuria: Screening and diagnosis"
•  ACMG Guidelines  Newborn Screening
•  Tietz Textbook of Clinical Chemistry
•  Mayo Clinic Laboratories  Phenylalanine, Blood Spot
•  CDC  Newborn Screening for PKU